به گزارش اگری پرس به نقل از عیارآنلاین، رشد و بهره ­وری گیاه در سیستم­های کشت دیم مبتنی بر بارندگی­ بوده و آبیاری در آن صورت نمی­ گیرد، لذا از این منظر کشت دیم برای کشور ما یک مزیت مهم محسوب می­شود، چراکه آب­های تجدیدپذیر[۱] بخش کمی از آب­های سالانه کشور را تشکیل می­دهد و عمده منابع آبی کشور آب­های تجدیدناپذیر[۲] بوده (نزدیک به ۷۰۰%) و از طریق تبخیر و تعرق از دسترس خارج می­شود.

توسعه کشت دیم علاوه بر افزایش ظرفیت­‌های تولید غذا در کشور، می­تواند در مدیریت آب­‌های تجدیدناپذیر در راستای کاهش میزان تبخیر و تعرق و افزایش نفوذ آن به سفره‌­های زیرزمینی موثر واقع شود. با این وجود، سیستم کشت دیم دارای برخی ملاحظات خاصی بوده و برای تولید مطلوب در آن نیازمند برخی اقدامات به‎­نژادی و به­زراعی ویژه­‌ای هستیم. در این مجال مختصراً به برخی اقدامات ضروری به­‌زراعی در کشت دیم پرداخته می­شود.

به طور کلی، کمبود رطوبت و بعضاً فقر غذایی خاک از جمله مهمترین محدودیت­های موجود در کشت دیم محسوب می­شود که میزان بهره‌­وری را تحت تاثیر قرار می­دهد. سیستم­هایی که بتواند با آسان­ترین و ارزان­ترین روش­های به­ زراعی در افزایش رطوبت خاک، نگهداری و تحویل مناسب رطوبت به گیاه، افزایش مواد غذایی آلی خاک و همچنین بهبود بافت خاکی موثر باشد بسیار ارزشمند خواهد بود و می­تواند افزایش بهره­ وری و پایداری تولید را در کشت دیم به دنبال داشته باشند. سیستم­ های کشاورزی حفاظتی از جمله سیستم‌­هایی است که دارای تاثیرات مطلوبی در اراضی کشت دیم بوده و امروزه استفاده از آن در سطح دنیا در حال گسترش است.

اما متاسفانه در کشور ما در رابطه با توسعه سیستم­‌های کشاورزی حفاظتی اقدامات عملی چندان رضایت­ بخشی صورت نگرفته است. در صورت پیاده­ سازی موفق این سیستم­ها در اراضی کشت دیم، می­توان محدودیت­‌های عمومی کشت دیم را مدیریت و برطرف کرد. هرچند سیستم­های کشاورزی حفاظتی مختص اراضی کشت دیم نبوده و در کشت آبی نیز مورد استفاده قرار می­گیرد اما تاثیر آن در اراضی کشت دیم می­تواند بسیار چشمگیرتر باشد. به طور کلی سیستم­های کشاورزی حفاظتی بر سه اصل کم­‌خاک‌ورزی یا بی‌­خاک‌ورزی، حفظ پوشش گیاهی در سطح خاک و رعایت تناوب زراعی استوار است. در این نوشتار به طور اجمالی به تاثیرات هر یک از اصول سه گانه کشاورزی حفاظتی پرداخته می­شود.

  1. کم‌­خاکورزی یا بی­‌خاکورزی:

به طور کلی در سیستم کشت دیم هر نوع تکنیکی که بتواند ضمن ایجاد بستر مناسب برای رشد گیاه، به حفظ منابع خاک، آب و انرژی کمک کند مورد توجه قرار می­‌گیرد. در بین روش­‌های مختلف خاکورزی، عملیات­‌های خاکورزی حفاظتی که متشکل از دامنه وسیعی از خاکورزی­‌هایِ حداقل می­باشد، به طور وسیع توسعه یافته است.

در سیستم کشاورزی مرسوم در کشور، به طور عمده از ادوات خاکورزی سنگین مانند گاوآهن برگرداندار استفاده می­‌شود. این ادوات سنگین، خاک زراعی را بیش از حد برهم زده و تاثیرات نامطلوبی در سطح خاک برجای می­‌گذارد. از جمله تاثیرات نامطلوب آن می­توان به هدررفت رطوبت موجود در خاک از طریق افزایش تبخیر اشاره کرد، به همین دلیل میزان رطوبت قابل دسترس برای گیاه زراعی در سیستم­‌های سنتی کاهش یافته و بهره‌­وری افت پیدا می­‌کند. شخم­‌های بی­‌رویه با استفاده از این ادوات سنگین که مکرراً در خاک زراعی تکرار می­شود، در بلندمدت اثرات نامطلوبی بر جای گذاشته و باعث می­شود بخش عمده­ای از زمین­های حاصلخیز به زمین­های لم­یزرع تبدیل و از گردونه کشاورزی خارج شود. فرسایش خاک، افزایش سرعت تجزیه مواد آلی خاک، بالابودن هزینه­‌های کشت، پایین بودن راندمان انرژی، زمان­بر بودن عملیات کشت و افزایش انتشار گازهای گلخانه­ای در اثر استفاده بی­‌رویه از ماشین­‌آلات از جمله معایب خاکورزی­‌های مرسوم می­‌باشد.

کشت محصولات زراعی دیم به شکل کم­ خاکورزی و یا بی­ خاکورزی باعث می­‌شود رطوبت حاصل از بارندگی به مدت بیشتری در خاک باقی مانده و تا انتهای مراحل رشدی گیاه، آب مورد نیاز آن تامین شود.

مزیت دیگر خاکورزی حفاظتی کاهش هزینه­ های اضافی می­‌باشد. همانطور که بیان شد در سیستم‌­های مرسومِ خاکورزی، بالا بودن هزینه­‌های کشت از جمله مهمترین معایب محسوب می‌­شود. چراکه خاکورز‌‌‌ی‌­های متعدد که به طور زائد انجام می­‌شود علاوه بر تخریب خاک باعث افزایش هزینه‌­ها نیز م‌ی­شود. اما از آنجایی که سیستم­های خاکورزی حفاظتی بر پایه عدم­ خاکورزی یا کشت مستقیم استوار است لذا در هزینه‌­های مربوط به خاکورزی نیز صرفه­‌جویی به عمل می­‌آید. جلوگیری از فرسایش آبی و بادی خاک، حفظ ساختمان و مواد غذایی خاک و همچنین کاهش زمان عملیات کشت از جمله مزایای دیگر خاکورزی حفاظتی است.

  1. حفظ بقایای گیاهی در سطح خاک:

بر اساس تعریف مرکز اطلاعات تکنولوژی حفاظتی (CTIC)، در کشاورزی حفاظتی باید پس از انجام عملیات کاشت، حداقل ۳۰ درصد از سطح خاک با بقایای گیاهی پوشیده شده باشد.

به طور کلی در نواحی نیمه­خشک، ذخیره آب در خاک از مسائل اصلی سیستم­های کشت دیم محسوب می­شود. ذخیره رطوبت در خاک باید به گونه­ای باشد که گیاه دچار تنش خشکی شدید نشده و تولید مناسبی داشته باشد. علاوه بر خاکورزی حداقل (که در مطالب فوق­الذکر به آن اشاره شد)، حفظ بقایای گیاهی در سطح خاک نیز می­تواند در افزایش و ماندگاری رطوبت در خاک بسیار موثر باشد. مطالعات نشان داده است که بقایای گیاهی در یک محیط اشباع از بخار آب می­تواند ۸۰ تا ۹۰ درصد وزن خود آب جذب نماید، در صورتی که تحت همان شرایط مواد رسی خاک، فقط ۱۵ تا ۲۰ درصد آب جذب می­کند. بنابراین باقی نگه داشتن بقایای گیاهی در سطح خاک موجب فراهم آوردن محیطی مناسب برای نفوذ آب در خاک شده و کاهش تبخیر از سطح خاک را موجب می­شود و همچنین با به دام انداختن برف در سطح مزرعه در ذخیره آب می­تواند بسیار موثر باشد.

علاوه بر افزایش رطوبت خاک، حفظ بقایای گیاهی در سطح خاک باعث افزایش مواد آلی خاک، حفظ میکرو ارگانیسم­‌های مفید خاک، کاهش فرسایش آبی و بادی، جلوگیری از سله بستن خاک و جلوگیری از ایجاد رواناب و شستشوی خاک می­‌گردد. همچنین وجود بقایای گیاهی در سطح خاک با ممانعت از فشردگی خاک موجب افزایش نفوذ آب­ باران به درون خاک می­شود و میزان آب­های زیرسطحی خاک را افزایش داده و موجب تغذیه بیشتر آب­های زیرزمینی می­شود. بقایای موجود در سطح خاک بعداً توسط میکرو ارگانیسم‌­ها تجزیه شده و حاصلخیزی خاک را نیز افزایش داده و از طرف دیگر موجب بهبود بافت خاک می­گردد.

یکی دیگر از مزایای وجود پوشش گیاهی در سطح خاک، ممانعت از تابش مستقیم نور خورشید در سطح خاک است که در نتیجه، از گرم شدن خاک جلوگیری شده و تبخیر سطحی خاک کاهش می‌­یابد. از طرف دیگر وجود بقایای گیاهی در سطح خاک، مانع از برخورد شدید قطرات باران به دانه­‌های خاک شده و از شستشوی خاک و فرسایش آبی جلوگیری می­‌شود. به طور کلی تمامی این مولفه‌­ها در ارتقاء بهره­‌وری و پایداری منابع خاکی موثر خواهد بود.

 

  1. رعایت تناوب زراعی:

اصل سوم کشاورزی حفاظتی رعایت تناوب زراعی است. امروزه سیستم­هایِ سنتیِ تک­کشتی یکی از دلایل مهم در کاهش بهره­‌وری اراضی کشت دیم می‌­باشد و از طرفی نیز موجب افزایش بیماری­‌ها و آفات موجود در خاک می­‌گردد. تناوب زراعی از جمله روش­‌های مهم در مدیریت­ خاک محسوب می­‌شود که دارای تاثیرات مثبتی در خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک است. رعایت تناوب زراعی در پایداری خاکدانه­‌ها و خصوصیات هیدرولیکی سطح خاک اثرات مثبتی بر جای می­‌گذارد. مطابق تحقیقات در سیستم تک­‌کشتیِ یک محصول، مانند گندم و جو، کربن آلی خاک کاهش یافته و موجب کاهش نفوذپذیری خاک می­‌شود. به طور کلی تناوب زراعی تاثیرات مثبتی بر عملکرد گیاه دارد. تناوب زراعی همچنین اثرات سودمندی بر بسیاری از خصوصیات شیمیایی خاک دارد. در یک مطالعات ده ساله در کشور آمریکا مشخص شده است که میزان نیتروژن خاک در تناوب­های گندم- شبدر و گندم- ماش به ترتیب ۲۳۹ و ۱۶۵ کیلوگرم در هکتار بیشتر از سیستم تک­کشتیِ گندم بود. همچنین در تحقیق دیگری  در تناوب نخود- گندم که به مدت ۸ سال انجام شد مشخص گردید که در مقایسه با سیستم تک­‌کشتیِ گندم، علاوه بر بالا بردن تولید، باعث افزایش ۱۴ درصدی پروتئین دانه­های گندم نیز می­شود.

 

نتیجه ­گیری:

امروزه سیستم­های کشاورزی حفاظتی در سطح دنیا به سرعت در حال توسعه است. سازمان­های تحقیقاتی کشاورزی در سطح دنیا نیز بر توسعه آن تاکید دارند. سازمان فائو، کشاورزی حفاظتی را عامل قدرتمندی برای دسترسی به نیازهای غذایی آینده می­داند و معتقد است که روش‌های کشاورزی حفاظتی موجب افزایش کارآیی منابع پایه، افزایش درآمد مزرعه، پایداری در تولید محصول و بازسازی مجدد خاک، حفظ تنوع زیستی و منابع طبیعی پایه خواهد شد.

در کشور ما که بخش عمده­ای از اراضی کشاورزی را اراضی کشت دیم تشکیل می­دهد، توسعه کشاورزی حفاظتی یک ضرورت جدی محسوب می­شود. توسعه این سیستم­ ها علاوه بر ارتقاء بهره­وری و پایداری تولیدات کشت دیم، موجب افزایش درآمد کشاورزان دیمکار نیز می­شود که این خود عاملی مهم در پیشبرد اهداف کشت محصولات دیم خواهد بود.

یکی از ملزومات پیاده‌­سازی سیستم­‌های کشاورزی حفاظتی، امکان دسترسی کشاورز به ادوات کشاورزیِ ویژه از جمله کارنده­‌های خاص می‌­باشد. از آنجایی که در روش بی­‌خاکورزی قبل از ورود ماشینِ کاشت، هیچگونه عملیاتی برای آماده سازی خاک صورت نگرفته است و همچنین بقایای گیاهی محصول سال قبل هنوز در سطح خاک باقی است، لذا کارنده­های خاص لازم است تا در چنین شرایطی بتواند عمل کشت را به درستی انجام دهد. لذا آماده­سازی زیرساخت­های لازم برای توسعه سیستم­‌های کشاورزی حفاظتی نیازمند برنامه­‌ریزی ویژه­‌ای ­است. قطعاً توسعه سیستم­‌های به­زراعی مناسب، مکمل اقدامات به­نژادی بوده و تولیدات کشاورزی دیم و درآمد کشاورزان این حوزه را ارتقاء می­‌بخشد.

***************************************************************

پی‌نوشت:

[۱] آب چاه­ها، چشمه­ها، سدها، رودخانه­ها و …

[۲] آب بارندگی­ها که بلافاصله بعد پس از بارش از طریق تبخیر از دسترس خارج شده و غیرقابل استفاده می­­شود.