به گزارش اگری پرس، بحران کم آبی ظرفیت های بالفعل کشاورزی کشور را تحت تأثیر قرار داده و کشاورزان در نبود الگوی مناسب کشتی که باید از سوی مجموعه وزارت جهادکشاورزی تهیه و ابلاغ می شد، خود به تطبیق کشت و زرعشان با بحران دسترسی مطلوب به منابع آب اقدام کرده اند.
در این گیرو دار که کشاورزان در نبود همت لازم دولت برای اعلام رسمی نرخ های خرید تضمینی و کمبود منابع آبی در دسترس، محصولاتی را کاشته اند و زمین های خود را از بایر شدن حفظ کرده اند، به یکباره سیلابی عظیم هر آنچه رشته اند را پنبه کرد.

“سیل استان سیستان و بلوچستان را درنوردید” این تیتر تلخی بود که در روزهای گذشته خبر از اتفاقی تلخ برای هموطنانمان در جنوب شرقی کشور داشت. در کنار تمامی مشکلاتی که سیل برای زندگی روزانه مردم داشت، خانه هایی که خراب شد، وسایل زندگی که از بین رفت و … زمین های کشاورزی و محصولاتی که از بین رفت دارایی اندک کشاورزان مناطق سیل زده را از آنها گرفت.
پیش از این نیز بخش هایی از استان هرمزگان و بخش هایی از استان خوزستان درگیر مشکلات سیل شده بود و این موضوع فقط به امسال باز نمی گردد. سال گذشته سیل عظیم درخوزستان خبر ساز شده و در کنار مشکلات بسیار، زمین های کشاورزی را از بین برده بود.

*غفلت مسئولان از آبخیزداری و آبخون داری
اما اشکال چیست؟ یکی از متداول ترین راهکارهای مقابله با سیل در جهان، اجرای عملیات آبخیزداری و آبخوان داری است. آبخیزداری عملیات حفظ و حفاظت آب و خاک در بالادست رودخانه‌ها است و آبخوان داری پخش سیلاب در حوزه های پایین دست حوزه ها است، یعنی زمانی که در مسیر سیلاب، شیب کم می‌شود و آب به دشت می‌رسد می توانیم با آبخوان داری، عملیات نفوذ آب را به منابع زیرزمینی انجام می‌دهیم.
اما این دو مقوله مهم در ایران با غفلت تاریخی مسئولان مواجه شده است. دولت در طول برنامه پنجم توسعه موظف به اجراي عمليات آبخيزداري تا سطح هشت ميليون هكتار تا پايان این برنامه بود اما حتی نیمی از این تکلیف قانون برنامه پنجم توسعه نیز محقق نشد.

«پرویز گرشاسبی» معاون آبخیزداری، امور مراتع و بیابان سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور در این خصوص گفت: یکی از کارکرد‌های آبخیزداری کاهش مخاطرات سیل است و درحال حاضر حدود ۴۵۰ شهر و ۸ هزار و ۵۰۰ روستای کشور در معرض وقوع سیل قرار دارند.
وی افزود: در بالادست حوزه‌های آبخیز این شهرها و روستاها باید عملیات آبخیزداری انجام شود تا از جریانات سیل که با فرسایش خاک و آورد‌های چوب و سنگ است، جلوگیری‌کند.

معاون آبخیزداری، امور مراتع و بیابان سازمان جنگل‌ها با اشاره به اینکه ۳۰ میلیون هکتار از حوزه‌های آبخیز کشور در وضعیت بحرانی از لحاظ سیل است ادامه داد: از ابتدای سال ۳۸ تا به امروز برای حفظ خاک و جلوگیری از وقوع سیل ۲۷ میلیون هکتار عملیات آبخیزداری انجام شده است.
گرشاسبی تصریح کرد: انجام عملیات آبخیز و آبخوان‌داری علاوه بر جلوگیری از فرسایش خاک و جلوگیری از وقوع سیل، باعث نفود آب در زمین و تغذیه سفره‌های زیرزمینی می‌شود به‌طوری که در هرهکتار عملیات آبخیر و آبخوان‌داری ۴۰۰ تا ۱۰۰۰ مترمکعب آب ذخیره می‌شود.

*وظایف برنامه پنجم روی زمین ماند

گرشاسبی در تعریف آبخیز و آبخوان‌داری گفت: آبخیزداری عملیات حفظ و حفاظت آب و خاک در بالادست رودخانه‌ها است و آبخوان‌داری پخش سیلاب در حوزه‌های پایین‌دست حوزه‌ها است، یعنی زمانی که (در مسیر سیل) شیب کم می‌شود و آب به دشت می‌رسد ما عملیات نفوذ را انجام می‌دهیم.

وی یادآورشد: دربرنامه پنجم توسعه قرار بود که ۸میلیون هکتار عملیات آبخیزداری انجام شود اما در این مدت تنها ۳میلیون هکتار عملیات آبخیز انجام شده است و به‌دلیل فقدان منابع مالی نتوانستیم این طرح‌ها را به سرانجام برسانیم.

وی اضافه کرد: در برنامه ششم توسعه نیز ۱۴میلیون هکتار برای آبخیزداری پیش‌بینی شده است که در صورت تأمین منابع مالی عملیاتی می‌شود.

وی در ارتباط با هزینه‌های مالی انجام پروژه‌های آبخیزداری گفت: برای تحقق عملیات ۱۴میلیون هکتار آبخیزداری در برنامه ششم توسعه، نیازمند ۱۴هزار میلیارد تومان و در هرهکتار یک‌میلیون تومان مورد نیاز است.

اما برخی کارشناسان منابع آب، راهکار احداث سدها را موثرتر از آبخیزداری و آبخوان داری در کنترل سیلاب‌های ایران می دانند.

*سدسازی تنها راه منطقی و عملی برای جلوگیری از خسارات سیل

همچنین«ناصر ترکش دوز»، کارشناس مدیریت منابع آب در این خصوص گفت: تنها راه منطقی و عملی برای جلوگیری از خسارات سیل، سدسازی است و اصلا این مسئله شوخی نیست که یک مرتبه حجم آبی سه برابر مخزن سد کرج وارد رودخانه ای شود که از وسط یک شهر پرجمعیت مثل اهواز می گذرد؛ مطمئنا غیر از سدی که مخزنی بیش تر از ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیون مترمکعبی حجم خالی داشته باشد نمی تواند جلوی این حجم آب را بگیرد.
این کارشناس مهندسی آب و سدسازی افزود: برخی می گویند با آبخیزداری می توان جلوی سیلاب‌ها را گرفت و نیازی به سد نیست، باید برای این افراد توضیح داده شود که آبخیزداری، تنها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد توان پیشگیری از فرسایش خاک را داشته و نقش موثری در کنترل سیل ویرانگر ندارد، به ویژه که با تغییر اقلیم، وضعیت سیل خیزی مناطق مختلف کشور، بسیار دشوارتر شده است و در مواردی که بارندگی‌های شدید ادامه می‌یابد، مثل مورد اخیر چنانچه بیش از سه روز بارندگی مداوم داشته باشیم، به هیچ وجه با آبخیزداری نمی‌شود از تخریب‌های سیل جلوگیری کرد و سیل را کنترل نمود.

*اعتبارات مالی بهانه ی عدم اجرای طرح های سد سازی در مسیر سیلاب

از اینرو، به سراغ «حمید چیت چیان» وزیر نیرو رفتیم تا ببینیم چرا دولت با احداث سدهای لازم، در جهت مهار آبهای سطحی و سیلاب های مخرب عمل نمی کند.

این عضو کابینه دولت گفت: آبخیزداری و آبخوان داری می تواند در جهت بهبود شرایط و کنترل سیلاب ها موثر باشد اما از آنجایی که سیلاب های استانهای جنوبی کشور، سیلاب هایی عظیم است، باید با احداث سدهایی مطالعه شده، هم این سیلاب ها را در جهت جلوگیری از تخریب مناطق مسکونی مهار کرد و هم از خروج آنها از پهنه کشور و ریخته شدن این حجم آب به دریا در جهت استفاده بهینه در شرب، صنعت و کشاورزی اقدام کنیم.
این مقام مسئول در خصوص چرایی اجرا نشدن طرح های سدسازی در مسیر سیلابهای شناسایی شده، گفت: نیازمند اعتبارات مالی برای اجرای پروژه های مختلف هستیم و متناسب با تأمین مالی، طرح های لازم را به اجرا خواهیم گذاشت.
چه به گفته مسئولان وزارت جهاد کشاورزی، راهکار اصلی کنترل سیلاب های مخرب، آبخیزداری و ابخوان داری باشد وچه به گفته مسئولان وزارت نیرو، راهکار اصلی سدسازی باشد، در هر دو مسیر با کندی و گاهاً اهمال کاری برخی مسئولان دولتی مواجه هستیم و هیچ کدام از برنامه ریزی های جامع در این دو بخش تا امروز به صورت کامل و جامع اجرایی نشده است.
حتی در مواردی که با احداث سدی، جلوی آبهای سطحی و سیلابها گرفته شده، در نبود پروژه های آبخیزداری، آبخوان داری و احداث کانال ها و شبکه های توزیع آب، نمی توانیم به صورت مطلوب از آب مهار شده بهره بگیریم،  به طوری که اکنون هم در تزریق سیلاب ها به منابع زیرزمینی و هم در مهار آنها، با نقطه مطلوب فاصله بسیاری داریم.