به گزارش اگری پرس به نقل از عیارآنلاین، رطوبت مورد نیاز گیاه در سیستم کشت دیم متکی بر بارندگی بوده و آبیاری در آن صورت نمی­ گیرد، لذا از نظر رطوبت نیاز به مدیریت ویژه ­ای دارد. در سیستم کشت دیم، جهت رسیدن به بهره ­وری مطلوب لازم است شیوه ­های صحیح و مناسب زراعی مورد بهره­ برداری قرار گیرد. این روش­ها علاوه بر افزایش نفوذپذیری آب باران در خاک، باید بتوانند ماندگاری رطوبت ذخیره شده را افزایش داده و آن را تا انتهای مراحل رشدی گیاه حفظ کرده و در اختیار گیاه قرار دهند و از ایجاد تنش خشکی جلوگیری نمایند.

در صورتی که ذخیره­ سازی رطوبت در خاک و همچین تحویل رطوبت به گیاه به درستی انجام گیرد میزان بهره ­وری در کشت دیم به طور چشمگیری افزایش خواهد یافت. از جمله سیستم­ های سنتی برای ذخیره­ سازی رطوبت در اراضی کشت دیم که در بسیاری از مناطق کشت دیم کشور نیز رایج است عملیات آیش ­گذاری می­باشد.

آیش ­گذاری بدین مفهوم است که در اراضی کشاورزی یک سال عمل کشت محصول صورت می­گیرد و سال بعد زمین جهت استراحت، بدون کشت رها می­شود. این اقدام با این پیش فرض صورت می­گیرد که بارندگی دو فصل زراعی در خاک جمع­ آوری و ذخیره ­سازی گردد و در فصل بعدی، گیاه کشت شده با مشکل کم آبی مواجه نشود. مطالعات نشان می­دهد این روش در برخی مناطق تا حدودی موجب افزایش رطوبت ذخیره شده در خاک می­گردد ولی اثرات بلند مدت منفی بر روی خاک می­تواند داشته باشد.

امروزه محققان کشاورزی اعتقاد دارند که آیش­ گذاری باید در بسیاری از اراضی با سیستم­ های نوین جایگزین گردد. چراکه سیستم­ های نوین اهداف مربوط به عملیات آیش­ گذاری را تامین می­کند و علاوه بر آن دارای مزایای دیگری نیز می­باشد.

یکی از معایب روش آیش­ گذاری آن است که زمین کشاورزی هر دو سال یک بار بهره ر­وری اقتصادی دارد و این مساله از نظر اقتصادی به نفع تولید و کشاورز نیست. در حالی که با جایگزینی روش­های نوین، زمین زراعی هر سال دارای تولید و بهره ­وری اقتصادی خواهد بود. امروزه سیستم­ های ­زراعی متنوعی برای ذخیره سازی رطوبت در خاک پیشنهاد شده است که از جمله مهمترین آنها می­توان به سیستم­ های کشاورزی حفاظتی اشاره کرد.

در سیستم­ های کشاورزی حفاظتی کشاورز با رعایت سه اصل کم­ خاکورزی، ایجاد پوشش سطحی خاک با بقایای گیاهی محصول سال قبل و همچنین رعایت تناوب زراعی، مخصوصاً با استفاده از لگوم­ های زراعی می­تواند میزان ذخیره ­سازی و نگهداری رطوبت در خاک را ارتقاء بخشد. لِی­ فارمینگ یا کشت تناوبی لگوم­ های دانه ­ای و علوفه­ ای با محصول زراعی، روش دیگری در ارتقاء بهره ­وری اراضی کشت دیم و جایگزینی با آیش محسوب می­شود. این روش­ها دارای مزایای متعددی است که مطابق تحقیقات صورت گرفته به برخی از این مزیت­ ها اشاره می­گردد.

مطالعات نشان می­دهد استفاده از یونجه­ های یکساله به جای آیش در اراضی کشت دیم، به دلیل تنوع در نحوه رشد و سریع ­الرشد بودن باعث ایجاد پوشش گیاهی مناسب بر سطح خاک شده و در نتیجه باعث کاهش رواناب سطحی و کاهش فرسایش خاک می­شود. طبق مطالعات، زمینِ آیش در مقایسه با سایر سیستم­ های کشت، دارای بیشترین رواناب سطحی و فرسایش خاک می­باشد. همچنین زمین­ های کشت شده با ارقام یونجه یکساله در مقایسه با آیش­ گذاری به دلیل برجای گذاشتن بقایای گیاهی و افزایش نفوذپذیری آب در خاک و ماندگاری بیشتر رطوبت در خاک، دارای رطوبت بیشتر نسبت به آیش می­باشد.

سیستم گندم – آیش در مقایسه با سیستم غلات- مرتع باعث کاهش بازده مصرف آب می­شود. به طوری که فقط ۲۰ تا ۴۰ درصد بارندگی در طی یک دوره آیش ۱۴ ماهه برای محصول بعدی (گندم) در خاک ذخیره می­شود. در سیستم آیش هر دو سال یک بار از زمین بهره ­برداری صورت می­گیرد، در حالی که در سیستم تناوبی لِی­ فارمینگ علاوه بر تولید محصول گندم، در مرحله مرتعی این سیستم مقادیر قابل توجهی علوفه نیز تولید می­شود.

نکته دیگر آنکه، پوشش گیاهی از عوامل مهم کنترل رواناب سطحی و در نتیجه افزایش نفوذپذیری رطوبت در خاک است. پوشش گیاهی مناسب باعث افزایش نفوذ آب باران در خاک و کاهش رواناب سطحی می­شود. نظام­ های زراعی در کشور غالباً به صورت گندم – آیش است و آیش­ گذاری، زمانی در ذخیره ­سازی رطوبت موثر است که آب حاصل از بارندگی در طول این دوره بتواند به اعماق خاک نفوذ کند. مثلاً ذخیره مقدار ۸۰ تا ۱۰۰ میلی­متر بارندگی در سالِ آیش می­تواند موفقیت تولید محصول سال بعد را تا حد زیادی تضمین کند.

با وجود این، آیش به صورت درازمدت ممکن است منجر به افزایش فرسایش و کاهش حاصلخیزی خاک شود. به طوری که نتایج گزارش­ های ارائه شده در کشور آمریکا حاکی از آن است که در اراضی آیش­گذاری شده در دشت­های وسیع این کشور، فرسایش و اکسیداسیون مواد آلی خاک در طول نیمه اول قرن گذشته باعث کاهش ۴۰ تا ۷۰ درصدی میزان ماده آلی خاک شده است.

در همین راستا در برخی از مناطق نیمه ­خشک دنیا تحقیقات متعددی روی کشت بقولات، به عنوان محصول جایگزین آیش، با تاکید بر ایجاد ثبات در تولید محصولات زراعی و بهبود حاصلخیزی خاک انجام شده است. زیرا حضور بقولات در نظام­ های زراعی از طریق تثبیت نیتروژن و افزایش مواد آلی خاک سبب بهبود حاصلخیزی خاک و عملکرد محصول می­شود، ضمن اینکه فرسایش خاک را نیز کاهش خواهد داد.

بررسی انواع سیستم­ های زراعی از جمله تناوب دوساله گیاهان آفتابگردان، گلرنگ، جو، زیره، عدس، نوعی ماشک و نخود (به عنوان گیاهان جایگزین آیش) با گندم در ترکیه نشان داده است که بقولات در مقایسه با محصولاتی نظیر گلرنگ و جو رطوبت بیشتری را برای گندمِ سال بعد باقی می­گذارند. داده­ های بلندمدت نیز مشخص می­ سازد که بقولاتی مانند عدس، نخود، ماشک و اسپرس محصولات مناسبی برای جایگزینی آیش در این کشور هستند و به دنبال آن در مدتی کمتر از ۱۰ سال، حدود ۲٫۶ میلیون هکتار از اراضی آیش در کشور ترکیه، با کشت جایگزین(بقولات) مورد استفاده قرار گرفتند.

با وجود مزیت­ های فراوان جایگزینی کشت محصولات لگومی به جای آیش­ گذاری، مطابق آمارهای موجود امروزه بیش از نیمی از سطح زراعی کشت دیم کشور تحت آیش قرار دارد. به طوری که با توجه به نقشه دیم زارهای ایران که در سال ۱۳۹۳ توسط سازمان جنگل­ها، مراتع و آبخیزداری کشور منتشر شده است در حال حاضر حدود ۱۱٫۳ میلیون هکتار از اراضی کشور در چرخه تولیدات کشت دیم قرار دارد. اما مطابق با آمارنامه زراعی سال ۱۳۹۳ تنها ۵٫۶۸ میلیون هکتار از آن به طور سالانه کشت می­ شود و مابقی در آیش­ گذاری سالانه قرار می­گیرد. در واقع با حذف آیش و تبدیل آن به کشت محصولات تناوبی از جمله لگوم­ ها به سادگی می­توان میزان تولیدات کشت دیم را ارتقاء بخشید.

ayesh

مطابق آمار، حدود نیمی از ظرفیت بالفعل اراضی کشت دیم در آیش­ گذاری سالانه بدون استفاده می­ماند که در صورت جایگزینی آیش با سیستم­های مناسب از جمله سیستم لِی­ فارمینگ می­توان تولیدات سالانه کشت دیم را بیش از دو برابر افزایش داد.